آینده‌پژوهی دفاعی

آینده‌پژوهی دفاعی

شناسایی و اولویت‌بندی پیشران‌های فناورانه نوظهور اطلاعاتی – ارتباطی مؤثر در امنیت دفاعی ایران 1414

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان
خلیل کولیوند 1
مرتضی انوشه 2
محمد انیسه 2
عزیز نصیرزاده 3
1 دانشجوی دکتری آینده پژوهی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
2 استادیار مدیریت صنعتی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
3 دانشیار مدیریت دفاعی، دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران
10.22034/dfsr.2025.2067124.1927
چکیده
زمینه و هدف: تحولات شتاب‌گیر فناوری‌های نوظهور اطلاعاتی–ارتباطی، ساختارها و عملکردهای امنیت دفاعی کشورها را با دگرگونی‌های عمیق مواجه کرده‌اند، از این‌رو شناخت دقیق پیشران‌های کلیدی و اثرگذار بر امنیت دفاعی جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۱۴، ضرورتی راهبردی برای سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی آینده‌نگرانه محسوب می‌شود.
روش‌ها: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی، از نظر گردآوری داده‌ها پیمایشی طولی و از نظر روش آمیخته است که با تمرکز بر روش‌های کیفی آینده‌پژوهی و روش‌های کمّی تحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های فراترکیب مطالعات و اسناد مرتبط، دلفی و تحلیل تأثیر متقابل با استفاده از ماتریس ویلسون انجام شد. جامعه خبرگی و صاحب‌نظران شرکت‌کننده در این پژوهش 27 نفر از خبرگان دانشگاهی، مدیران و کارشناسان ارشد حوزه دفاعی و امنیتی هستند.
یافته‌ها: با توجه به فراترکیب مطالعات انجام شده، 22 پیشران شناسایی شد که با تلفیق موضوعی و مفهومی در نهایت یازده پیشران نهایی استخراج شد. دسته‌بندی نهایی پیشران‌ها در چهار گروه ساختاری کلیدی، تعاملی، وابسته و نوظهور نشان داد که بخش قابل توجهی از پیشران‌ها ماهیت غیرخطی و متداخل داشته و لازم است در طراحی سناریوهای آینده مورد توجه قرار گیرند.
نتیجه‌گیری‌ها: نتایج نشان داد که فناوری‌های اطلاعاتی-ارتباطی نوظهور، به‌ویژه در پیوند با هوش مصنوعی، کلان‌داده، واقعیت مجازی، امنیت سایبری و زیرساخت‌های مخابراتی نسل پنجم و ششم، نقشی بنیادین در بازتعریف امنیت دفاعی کشور در آینده خواهند داشت

تازه های تحقیق

توصیه‌های کلیدی برای سیاست‌گذاران دفاعی

o     سرمایه‌گذاری هدفمند در حوزه فناوری نوظهور هوش مصنوعی نظامی و فرماندهی شبکه‌محور در راستای تقویت امنیت دفاعی

o     ایجاد مراکز تحلیل داده پیش‌بین، مبتنی بر هوش مصنوعی برای پشتیبانی تصمیم‌سازی راهبردی

o     تدوین نظام‌نامه کاهش وابستگی به تجهیزات و پلتفرم‌های خارجی در حوزه‌های حیاتی مانند ارتباطات، شبیه‌سازی و حسگرهای نظامی

o     ایجاد واحد ویژه رصد فناوری‌های در دسترس بازیگران غیردولتی به‌منظور شناسایی الگوهای استفاده و طراحی واکنش‌های متقارن و نامتقارن

کلیدواژه‌ها
پیشران‌
فناوری‌های نوظهور اطلاعاتی-ارتباطی
امنیت دفاعی
ماتریس ویلسون
فراترکیب
موضوعات
منابع فارسی
-  احمدی، علی. زرگر، افشین؛ و آدمی، علی. (1402). فناوری هوش مصنوعی و تغییر در امنیت ملی دولت‌ها. سیاست دفاعی، 32(123)، 39-64. (https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10255087.1402.32.123.2.0)
-  آذر، داود و مسلمی، حسین. (1403). ارکان جهت‌‌ساز راهبردی قدرت سایبری ارتش جمهوری اسلامی ایران. مطالعات بین‌ رشته‌ای دانش راهبردی، 14(56)، 131-111.(https://smsnds.sndu.ac.ir/article_3084.html)
-  چوری، علی. (1402). چالش‌ها و فرصت‌های فناوری‌های نوظهور در مدیریت استراتژیک. تکنولوژی در کارآفرینی و مدیریت استراتژیک، 2(4)، 1-7. (https://doi.org/10.61838/kman.jtesm.2.4.1)
-  سند جامع علم و فناوری در حوزه دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران، مصوب جلسه ۸۳۷ مورخ 05/۱۲/1399 شورای عالی انقلاب فرهنگی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1651177)
-  شریف زاده، زهرا. میرکوشش، امیرهوشنگ و حسینی، محمد مهدی. (1403). بررسی آثار سیاست‌‌های توسعۀ‌‌ فناوری‌‌های نوین و هوش مصنوعی در گسترش راهبردهای سیاسی کلان با رویکرد سیاست‌‌های کلی نظام. سیاست‌های راهبردی و کلان، 12(45)، 24-47.(https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452544.1403.12.45.2.3)
-  قنواتی، فاطمه. (1392). تدوین مدل بومی توسعه فناوری های نوظهور بر مبنای رویکرد نظام نوآوری فناورانه؛ مطالعه موردی ساخت افزایشی، پایان‌نامه دکتری، دانشکده مدیریت، دانشگاه علم و صنعت ایران.(https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452544.1403.12.45.2.3)
-  کولیوند، خلیل. (1401). آینده‌نگار‌ی سیگنال‌های ضعیف تغییر در پیشایند بازی جنگ‌ ترکیبی روسیه علیه‌ اوکراین. دوفصلنامه بازی جنگ، 5(11)، 85-106(https://doi.org/10.22034/ijwg.2023.387365.1038)
-  کولیوند، خلیل. (1401). واکاوی آینده‌پژوهانه مؤلفه‌های الگوی مدیریت دانش نظامی در دفاع همه جانبه نبرد‌های آینده با رویکرد جنگ ترکیبی. فصلنامه مطالعات جنگ، 4(15)، 5-32.(https://doi.org/10.22034/qjws.2023.1987057.1107)
-  کولیوند، خلیل. ستاری‌خواه علی و سپهری، محمد. (1402). سناریوهای فراروی جنگ ترکیبی اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران در افق 1407. علوم و فنون نظامی، 19(66)، 189-218.(https://doi.org/10.22034/qjmst.2024.1986908.1831)
-  گودرزی، غلامرضا و اجلالی، محمدمهدی. (1400). تحلیل روندهای آینده فناوری‌های دفاعی در افق ده‌ساله. آینده‌پژوهی دفاعی، 6(23)، 37-57.(https://doi.org/10.22034/dfsr.2022.530777.1497)
-  محمدی فاتح، اصغر و ابراهیمی، سید عباس. (1399). شناسایی و رتبه‌بندی فناوری‌های اطلاعاتی نوظهور در بخش دفاعی- نظامی. آینده‌پژوهی دفاعی، 5(17)، 143-171.(https://doi.org/10.22034/dfsr.2020.128668.1395)
-  موحدی صفت، محمدرضا. سپهری، محمد. هلیلی، خداداد؛ و فرزانه، عادل. (1402). مقاله پژوهشی: الگوی دفاع هوشمند مبتنی بر فناوری اینترنت اشیاء. مطالعات دفاعی استراتژیک، 21(92)، 69-92.(https://sds.sndu.ac.ir/article_2421.html)
-  موسوی شهیدی، سید مهدی. وحدانی‌نیا، ولی‌اله و حسینی، سید ناصر. (1403). ایران در آستانه یک تقاطع ژئوپلیتیک: چالش‌های ناشی از سناریوی محتمل کریدور زنگزور. آینده‌پژوهی دفاعی، 9(35)، 1-25.(https://doi.org/10.22034/dfsr.2025.2047082.1856)
-  نجات پور، مجید. فرخی، مرتضی. سجادی، محسن؛ و هادی پور، میثم. (1401). تحلیل جایگاه هوش مصنوعی در توسعه سازمان نظامی. مدیریت و پژوهش‌های دفاعی، 21(98)، 164-143.(https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20086121.1401.21.98.1.2)
منابع انگلیسی
-    Adeyeri, A. & Abroshan, H. (2024). Geopolitical Ramifications of Cybersecurity Threats: State Responses and International Cooperations in the Digital Warfare Era. Information, 15(11), 682.(https://doi.org/10.3390/info15110682)
-    Ahmadi, A. Zargar, A. & Adami, A. (2023). Artificial Intelligence Technology and Change in the National Security of States. Defense Policy, 32(123), 39-64, [In Persian]. (https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10255087.1402.32.123.2.0)
-    Azar, D. and moslemi, H. (2024). The pillars of the cyber power of the Islamic Republic of Iran Army. Quarterly Journal of Interdisciplinary Studies on Strategic Knowledge, 14(56), 131-111, [In Persian]. (https://smsnds.sndu.ac.ir/article_3084.html)
-    Bagawade, J. A. (2023). New Emerging technology. AG Volumes, 85-94.‏ (https://agvolumes.com)
-    Binnendijk, A. Marler, T. & BARTELS M.E (2020), Brain Computer Interfaces, RAND’s publications. ISBN: 978-1-9774-0523-4 (https://www.rand.org/content/dam/rand.pdf)
-    Bozbaş, G. (2025). Dual-Use Technologies in Türkiye’s Defense Sector. Insight Turkey, 27(2), 199-220.‏ (https://www.jstor.org/stable/48829612)
-    Сара, К. А. (2024). The Role of Cognitive-Information Technologies in Cybersecurity: Threat Detection and Adaptive Defense Systems. Вопросы безопасности, (1), 61-70.‏ (https://doi.org/10.25136/2409-7543.2024.1.69882)
-    Chen, J. Sun, J. & Wang, G. (2022). From unmanned systems to autonomous intelligent systems. Engineering, 12, 16-19.‏ (https://doi.org/10.1016/j.eng.2021.10.007)
-    Chouri, A. (2023). Challenges and Opportunities of Emerging Technologies in Strategic Management. Journal of Technology in Entrepreneurship and Strategic Management (JTESM), 2(4), 1-7, [In Persian]. (doi: https://doi.org/10.61838/kman.jtesm.2.4.1)
-    Comprehensive document on science and technology in the defense and security fields of the Islamic Republic of Iran, approved by the 837th session dated 05/12/2019 of the Supreme Council of the Cultural Revolution, Research Center of the Islamic Consultative Assemb, Tehran, Iran, [in Persian]. (https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1651177)
-    Concha Salor, L. & Monzon Baeza, V. (2023, October). Harnessing the potential of emerging technologies to break down barriers in tactical communications. In Telecom (Vol. 4, No. 4, pp. 709-731). MDPI.‏ (https://doi.org/10.3390/telecom4040032)
-    De Alwis, C. Kalla, A. Pham, Q. V. Kumar, P. Dev, K. Hwang, W. J. & Liyanage, M. (2021). Survey on 6G frontiers: Trends, applications, requirements, technologies and future research. IEEE Open Journal of the Communications Society, 2, 836-886.‏ (https://doi.org/DOI:10.1109/OJCOMS.2021.3071496)
-    Doicariu, D. (2023). Emerging and disruptive technology trends in defense and security. Journal of Defense Resources Management (JoDRM), 14(2), 33-44.‏ (https://www.ceeol.com/search)
-    Frias-Goytia, G. L. Lojo-Seoane, C. Mallo, S. C. Nieto-Vieites, A. Juncos-Rabadán, O. & Pereiro, A. X. (2024). A systematic review of quality of life (QoL) studies using the CASP scale in older adults. Quality of Life Research, 1-13.‏ (https://link.springer.com/article/10.1007/s11136-024-03750-9)
-    Ghanavati, F. (2013). Developing a Native Model for the Development of Emerging Technologies Based on the Technological Innovation System Approach; A Case Study of Additive Manufacturing, PhD Thesis, Faculty of Management, Iran University of Science and Technology, [In Persian].
-    Glenn, J. C. & Gordon, T. J. (2003). Futures research methodology. The Washington.‏ (https://www.millennium-project.org/)
-    Gudarzi, G. and Ejlali, M. M. (2022). Analysis of future trends in defense technologies over a ten-year horizon. Defensive Future Studies, 6(23), 37-57, [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/dfsr.2022.530777.1497)
-    Gupta, A. & Jha, R. K. (2015). A survey of 5G network: Architecture and emerging technologies. IEEE access, 3, 1206-1232.‏ (https://doi.org/DOI:10.1109/ACCESS.2015.2461602)
-    Haigh, K. & Andrusenko, J. (2021). Cognitive electronic warfare: an artificial intelligence approach. Artech House. (https://ieeexplore.ieee.metrics)
-    Koulivand, Kh. (2023). Foresight the weak signals of change ahead of Russia's combined war game against Ukraine. Iranian Journal of Wargaming, 5(11), 85-106, [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/ijwg.2023.387365.1038)
-    Koulivand, Kh. (2023). Futuristic analysis of the components of the military knowledge management model in the all-round defense of future battles with a combined warfare approach. War Studies, 4(15), 5-32 [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/qjws.2023.1987057.1107)
-    Koulivand, Kh. Satarikhah,A. and Sepehri,M. (2024). Scenarios for the Hybrid war of Israel against the Islamic Republic of Iran in the horizon of 2029. Military Science and Tactics, 19(66), 189-218, [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/qjmst.2024.1986908.1831)
-    Kunadt, F. (2025). Combining Strategic Foresight and Strategic Communication: An Interdisciplinary Framework of Future-Oriented Communication in Times of Multiple Future Challenges. International Journal of Strategic Communication, 1-23.‏ (https://doi.org/10.1080/1553118X.2025.2454676)
-    Miles, I. & Keenan, M. (2003, February). Ten Years of Foresight in the UK. In The Second International Conference On Technology Foresight–Tokyo (pp. 27-28).‏ (https://www.nistep.go.jp/IC/ic030227/pdf/p3-1.pdf)
-    Minkkinen, M. (2020). Theories in futures studies: Examining the theory base of the futures field in light of survey results. World Futures Review, 12(1), 12-25.(https://doi.org/10.1177/1946756719887717)
-    Mitchell, M. & Newman, M. (2002). Complex systems theory and evolution. Encyclopedia of evolution, 1, 1-5.‏ (https://melaniemitchell.me/PapersContent.pdf)
-    Mohammadi fateh, A. and Ebrahimi, S. A. (2020). An investigation and ranking of emerging information technologies in the defense sector. Defensive Future Studies, 5(17), 143-171, [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/dfsr.2020.128668.1395)
-    Mousavi shahidi, M. vahdaninia, V. and Hosseini, S. N. (2025). Iran on the Brink of a Geopolitical Crossroads: Challenges Arising from the Probable Scenario of the Zangezur Corridor. Defensive Future Studies, 9(35), 1-25, [in Persian]. (https://doi.org/doi:10.22034/dfsr.2025.2047082.1856)
-    Movahhedi Sefat, M. Sepehri, M. Halili, K. and Farzaneh, A. (2023). Smart defense model based on Internet of Things technology. Strategic Defense Studies, 21(92), 69-92, [In Persian]. (https://sds.sndu.ac.ir/article_2421.html)
-    National Intelligence Council (NIC) (2021), Global Trends 2040, A Publication of the National Intelligence Council. (http://www.dni.gov/files/ODNI/documents.pdf)
-    Nejatpour, M. Farrokhi, M. Sajadi, M. & Hadipour, M. (2023). The role of artificial intelligence in the development of autonomous military Equipment. Defensive Researches and Management, 21(98), 164-143, [In Persian]. (https://doi.org/Dor:20.1001.1.20086121.1401.21.98.1.2)
-    Oprisor, I. (2021). The Impact of Emerging and Disruptive Technologies on Security. Land Forces Academy Review, 26(4), 261-268.‏ (https://doi.org/DOI:10.2478/raft-2021-0033)
-    Patil, A. T. Vidhale, B. & Titarmare, A. (2024, May). Strategic innovations in defense systems: a comprehensive analysis of emerging technologies and future trends. In 2024 International Conference on Intelligent Systems for Cybersecurity (ISCS) (pp. 1-7). (IEEE.‏ https://doi.org/DOI:10.1109/ISCS61804.2024.10581013)
-    Pink, S. (2022). Emerging technologies/Life at the edge of the future. Routledge.‏ (https://doi.org/10.4324/9781003182528)
-    Popescu, S. (2021, October). Emerging and Disruptive Technologies’ Impact on the Military. In Romanian Military Thinking International Scientific Conference Proceedings (pp. 218-229). Centrul tehnic-editorial al armatei.‏ (https://www.ceeol.com/search/chapter-detail?id=1004703)
-    Popper, R. & Medina, J. (2008). 12. Foresight in Latin America. In: Georghiou L, Harper JC, Keenan M, Miles I, Popper R (eds) The handbook of technology foresight: concepts and practice. Edward Elgar Publishing, Cheltenham, UK, Northampton, MA, USA, 256-286.‏ (https://research.manchester.ac)
-    Schwartz, P. (1997). Art of the long view: planning for the future in an uncertain world. John Wiley & Sons.‏ (https://www.amazon.com/Art-Long)
-    Schwarz, J. O. (2023). Strategic foresight: An emerging field. In StrategicForesight (pp.141-150).Routledge.‏ (https://www.taylorfrancis.com/strategic-foresight)
-    Schwarz, J. O. Wach, B. & Rohrbeck, R. (2023). How to anchor design thinking in the future: Empirical evidence on the usage of strategic foresight in design thinking projects. Futures, 149, 103137.‏ (https://doi.org/10.1016/j.futures.2023.103137)
-    Sekaran, U. (2003). Research Methods for Business: A Skill Building Approach. New York: John Wiley & Sons.
-    Sharifzadeh, Z. Mirkoushesh, A. H. and Hosseini, M. M. (2024). Examining the Impact of New Technology and Artificial Intelligence Development Policies on the Expansion of Macro-Political Strategies with a Focus on General Policies. Quarterly Journal of The Macro and Strategic Policies, 12(45), 24-47, [In Persian]. (https://doi.org/doi:10.30507/jmsp.2023.388244.2555)
-    Slaughter, R. A. (1997). Developing and applying strategic foresight. ABNReport, 5(10),13-27.‏ (https://www.academia.edu/slaughter_Strategic_Foresight.pdf)
-    Stevens, A. L. & Collins, A. (2021). Multiple conceptual models of a complex system. In Aptitude, learning, and instruction (pp. 177-198). Routledge.‏ (https://www.taylorfrancis.albert-stevens-allan-collins)
-    Stocchero, J. M. (2023). A network centric architecture for military command and control systems.‏ (http://hdl.handle.net/10183/264212)
-    Subramani, S. M, S. A, K. & Svn, S. K. (2025). Review of security methods based on classical cryptography and quantum cryptography. Cybernetics and Systems, 56(3), 302-320.‏ (https://doi.org/10.1080/01969722.2023.2166261)
-    Wilson, C. Grubler, A. Bauer, N. Krey, V. & Riahi, K. (2013). Future capacity growth of energy technologies: are scenarios consistent with historical evidence? Climatic Change, 118(2), 381-395.‏ (https://doi.org/10.1007/s10584-012-0618-y)
-   Wilson, I. (2004). Technology foresight in an age of uncertainty. International Journal of Foresight and Innovation Policy, 1(3-4),207-217.‏(https://doi.org/10.1504/IJFIP.2004.004960)
آینده‌پژوهی دفاعی
دوره 11، شماره 40
بهار 1405
صفحه 159-202