زمینه و هدف:«حقوق بشر دوستانه»مجموعه قواعدی است که در عرصه نظام حقوق بینالملل به منظور رعایت موازین حقوق بشری در جنگها طراحی گردیده است. نظام حقوق اساسی ایران نیز در پرتو دکترین امنیت ملی سعی در بازتعریف عملکرد نیروهای نظامی با توسل به مفاهیمی نظیر اقتدار، بازدارندگی و بصیرت دینی دارد و سعی نموده با کاربست چنین معیارهایی، پایبندی خود را به حقوق بشردوستانه به ویژه در مقوله جنگهای نیابتی اعلام نماید. تمرکز این نوشتار، بر نحوه رفتار و راهبردهای پرداخته شده کشور در بستر یک امر واقع است و نه توجیه و استدلال برای مشروعیت بخشی به اصل مخاصمه. روش:این پژوهش از نظر هدف بنیادی- کاربردی و به لحاظ پارادایم شناسی از نوع پراگماتیسم که در فاز اکتشاف، بهرهمند از مدل تفسیری و در فاز آزمون، بهرهمند از مدل اثباتگرا است. رویکرد تحقیق آمیخته و استراتژی آن تحلیل مضمون است. یافتهها:این نوشتار با بررسی مفهومی حقوق بشردوستانه، جنگ نیابتی و وظایف کشورهای عامل و همچنین بررسی حقوق و تکالیف متعارضین در این خصوص بر لزوم توجه دکترین امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران بر آوردههای این حقوق تأکید دارد. نتیجهگیری: مقاله حاضر با مداقه در ادله و مؤلفههای موجود در مفهوم حقوق بشردوستانه و همچنین عنایت به مفاهیم مندرج در قانون اساسی و رویه عملی امامین انقلاب به این نتیجه رسیده است که در دکترین نظام امنیت ملی ایران، رعایت نظام حقوق بشردوستانه در همه جنگها از جمله در جنگهای نیابتی امری لازمالرعایه بوده و اخلاقِ جنگ یکی از بنیانهای مهم این مقوله را تشکیل میدهد.
تازه های تحقیق
توصیههای کلیدی برای سیاستگذاران دفاعی
بذل نظر ویژه به حوزه حقوق بشردوستانه خاصه در زمینه آموزش و تبلیغات موثر رسانهای با رویکرد پیشگیرانه نسبت به هجمههای رسانهها و محافل طرف مقابل.
پرداختن به صیانت از موازین بینالمللی بشردوستانه به حفظ و تقویت اعتبار بینالمللی و پذیرش در افکار عمومی جهانی بهعنوان مستمسکی برای صیانت از منافع ملی و ورود به تنشهای نیابتی احتمالی در منطقه.
طرح ابتکاراتی نظیر کنفرانسهای منطقهای با محوریت جمهوری اسلامی و تعریف دوره تحصیلی حقوق بشردوستانه در آکادمیهای نظامی کشور و تلاش برای جذب دانشجویان خارجی.
- ابراهیمی ارمی، کیوان؛ نژندی منش، هیبت اله و محبی، محسن. (1404). مسئولیت بینالمللی دولتها در قبال اعمال گروههای غیردولتی از طریق انتقال تسلیحات با توجه به معاهده تجارت اسلحه، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 55 (1): 303 - 328. (DOI:10. 2059/jplsq.2023.35989)
- اشرافی، داریوش. (1392). تفسیر جدید از صلح و امنیت بینالمللی و تأثیر آن بر مفهوم حاکمیت ملی، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 15 (42): 83-109. (https://qjpl.atu.ac.ir/article_255.html)
- باقرزاده، رضوان؛ رنجبریان، امیرحسین. (1394). بنیان اجرای حقوق بشردوستانه: تعهد دولتها به رعایت و تضمین رعایت حقوق بشردوستانه، پژوهش حقوق عمومی، 16(46)، 125-154. (https://qjpl.atu.ac.ir/article_1386.htmlURL:)
- حسینی، سید ابراهیم؛ زمانی، سید قاسم. (1399). نقش سازمانهای غیردولتی در حمایت از قربانیان جنایات بینالمللی نزد دادگاه بینالمللی کیفری، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 50 (1): 23 تا 38. (https://jplsq.ut.ac.ir/article_72607.htmlURL:)
- دهشیری، محمدرضا؛ غفوری، مجتبی. (1394). الزامات راهبردی جمهوری اسلامی ایران در قبال سیاستهای خاورمیانهای جدید آمریکا، مجله سیاستهای راهبردی و کلان، 12 (3): 175-193.(URL: https://www.jmsp.ir/article_13357.html)
- رحیمی روشن، حسن. (1395). جایگاه حقوق بشردوستانه از منظر امام خمینی (ره) در دوران دفاع مقدس، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 6(18): 157 – 175. (https://doi.org/10.22084/rj7:doi)
- رحیمی روشن، حسن؛ جلالپور، حسن. (1399). اصول حقوق بشردوستانه در اندیشه سیاسی آیتالله خامنهای، سیاست متعالیه، 8(31): 175-200. (https://sm.psas.ir/article_2lURL:)
- ضیایی بیگدلی، محمدرضا. (1392). حقوق بینالملل بشردوستانه، چاپ دوم، تهران: انتشارات گنج دانش. (https://opac.nlai.ir/opac-prod/)
- عسکری، پوریا؛ سعیدی، نیلوفر. (1395). سازمانهای غیردولتی بینالمللی و نظارت بر اجرای حقوق بشر با تأکید بر عفو بینالملل، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 53: 29 تا 57.
- علایی، حسین. (1400). بررسی و ارزیابی راهبردهای دفاعی و نظامی جمهوری اسلامی ایران در جنگ تحمیلی، فصلنامه مطالعات دفاع مقدس، 26 (7): 49-73.RL:https://hds ndu.ac.ir/l))
- فرهادی، علی؛ نصیرزاده؛ عزیز وخادم دقیق، امیرهوشنگ. (1400). جنگ نیابتی غیردولتی؛ عوامل کلیدی و پیشرانها، فصلنامه مطالعات جنگ، 3 (11): 5-26.( https://www.qjws.ir/URL:)
- مافی، همایون؛ یزدانی، سعید. (1392). معیارهای انتساب اعمال شورشیان به دولت در حقوق بینالملل، پژوهشنامه حقوق تطبیقی، 1 (1): 155 تا 174.(DOI:10.22080/lps.1970.2104)
- محمودی، سید هادی؛ منتظری قهجاورستانی، ایمان. (1400). مبانی حقوقی الزام گروههای سازمانیافته به رعایت و اجرای حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه داخلی، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 51 (3): 1115 تا 1138.(https://jplsq.ut.ac.ir/article_82069.htmlURL:)
- ممتاز، جمشید؛ قرباننیا، ناصر. (1385). چارچوب هنجاری نظام بینالملل حقوق بشر و بشردوستانه، دو فصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، 10: 3-18. https://law.mofidu.ac.ir/article)URL:)
- میر موسوی، سید علی؛ حقیقت، سید صادق. (1381). مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.(https://opac.nlai.ir/opac-prod/)
- نوروزی، حسین و همکاران. (1391). حقوق بشردوستانه بینالمللی از منظر اسلام، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.(( https://opac.nlai.ir/opac- g
- وکیل، امیر ساعد؛ عسکری، پوریا و کدخدایی، عباسعلی. (1401). قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی، چاپ ششم، تهران: انتشارات مجد.(https://opac.nlai.ir/opac-prod/)
- هاشمی، سید محمد. (1403). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد 1)، چاپ هجدهم، تهران: انتشارات بنیاد حقوقی میزان.(https://opac.nlai.ir/opac-prod/)
- هنجنی، سید علی؛ شفیعی بافتی، نگین. (1392). ابعاد حقوقی بینالمللی مخاصمه مسلحانه غیر بینالمللی، چاپ اول، تهران: میزان. (https://opac.nlai.ir/opac-prod/)
- یاقوتی، محمدمهدی. (1390). استثنائات حقوقی ممنوعیت توسل به زور در حقوق بینالملل، فصلنامه سیاست خارجی، 25 (4): 1113-1132. (http://fp.ipisjournals.ir/article_lURL:)
Alaei, H. (2021). Review and evaluation of the defensive and military strategies of the Islamic Republic of Iran during the imposed war. Sacred Defense Studies Quarterly, 26(7), 49–73. [in Persian]. http://hds.sndu.ac.ir
Ashrafi, D. (2013). A new interpretation of peace and international security and its impact on the concept of national sovereignty. Public Law Research Quarterly, 15(42), 83–109. [in Persian]. https://qjpl.atu.ac.ir/article_255.html
Askari, P., & Saeedi, N. (2016). International NGOs and monitoring the implementation of human rights, with an emphasis on Amnesty International. Public Law Research Quarterly, 53, 29–57. [in Persian]. (Index at journal site:) https://qjpl.atu.ac.ir [in Persian]
Bagherzadeh, R., & Ranjbarian, A. H. (2015). The foundation of implementing humanitarian law: States’ obligation to respect and ensure respect for humanitarian law. Public Law Research, 16(46), 125–154. [in Persian]. https://qjpl.atu.ac.ir/article_1386.html
Braun, V., & Clarke, V. (2023). Is thematic analysis used well in health psychology? A critical review of published research, with recommendations for quality practice and reporting. Health Psychology Review, 17(1), 1–27. https://doi.org/10.1080/17437199.2022.2160108
Christou, P. A. (2023). How to use thematic analysis in qualitative research. Journal of Qualitative Research in Tourism, 1(aop), 1–17. https://doi.org/10.4337/jqrt.2023.0006
Clark, V. L. P., Creswell, J. W., Green, D. O. N., & Shope, R. J. (2008). Mixing quantitative and qualitative approaches: An introduction to emergent mixed methods research. In S. N. Hesse-Biber & P. Leavy (Eds.), Handbook of emergent methods (pp. 363–387). Guilford Press. (Book info:) https://www.guilford.com/books/Handbook-of-Emergent-Methods/
Dehshiri, M. R., & Ghafouri, M. (2015). Strategic requirements of the Islamic Republic of Iran regarding new U.S. Middle East policies. Strategic and Macro Policies Journal, 12(3), 175–193. [in Persian]. https://www.jmsp.ir/article_13357.html
Ebrahimi Armi, K., Nejandi Manesh, H., & Mohbi, M. (2025). The international responsibility of states for acts of non-state groups through arms transfer in light of the Arms Trade Treaty. Public Law Studies Quarterly, 55(1), 303–328. [in Persian]. https://jplsq.ut.ac.ir/article_99060.html
Farhadi, A., Nasirzadeh, A., & Khadem Daghigh, A. H. (2021). Non-state proxy war: Key factors and drivers. Journal of War Studies, 3(11), 5–26. [in Persian]. https://www.qjws.ir/article_250997.html
Focarelli, C. (2010). Common Article 1 of the 1949 Geneva Conventions: A soap bubble? European Journal of International Law, 21(1), 125–171. https://doi.org/10.1093/ejil/chq004
Ghanbari Jahromi, M. H. (2020). The philosophy of proxy wars in the modern era. Defensive Policy, 29(113), 9–51. [in Persian]. https://www.sid.ir/paper/389847/fa
Hosseini, S. E., & Zamani, S. G. (2020). The role of NGOs in protecting victims of international crimes before the International Criminal Court. Public Law Studies Quarterly, 50(1), 23–38. [in Persian]. https://jplsq.ut.ac.ir/article_72607.html
International Committee of the Red Cross. (2009). Various mechanisms and approaches for implementing international humanitarian law and protecting and assisting war victims. International Review of the Red Cross, 91(874), 279–328. https://doi.org/10.1017/S1816383109990223
Mafi, H., & Yazdani, S. (2013). Criteria for attribution of rebel acts to states in international law. Comparative Law Research Journal, 1(1), 155–174. [in Persian]. (Catalog entry:) https://civilica.com/doc/2104 (if available in your library, otherwise treat as print-only).
Mahmoudi, S. H., & Montazeri Qahjavarestani, I. (2021). The legal foundations of obligating organized groups to respect and implement humanitarian law in non-international armed conflicts. Public Law Studies Quarterly, 51(3), 1115–1138. [in Persian]. https://jplsq.ut.ac.ir/article_82069.html
Mirmousavi, S. A., & Haghighat, S. S. (2002). Foundations of human rights from the perspective of Islam and other schools (1st ed.). Tehran: Institute for Culture and Islamic Thought. [in Persian]. https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/=0
Momtaz, J., & Ghorbannia, N. (2006). The normative framework of the international human rights and humanitarian law system. Comparative Law Research Biannual, 10, 3–18. [in Persian]. https://law.mofidu.ac.ir/article_46821.html
Moshref, P. (2015, October 28). Pakistan supported and trained terrorist groups. Iranian Students’ News Agency (ISNA).https://www.isna.ir/news/94080602944 [in Persian]
Norouzi, H., Amidzanjani, A. A., Keyhanlou, F., Askari, P., & Davar, Z. (2012). International humanitarian law from the perspective of Islam (1st ed.). Tehran: University of Tehran Press. [in Persian]. https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?0
Pfanner, T. (2009). Various mechanisms and approaches for implementing international humanitarian law and protecting and assisting war victims. International Review of the Red Cross, 91(874), 279–328. https://doi.org/10.1017/S1816383109990223
Rathi, A. (2019). Role of NGOs in the application of IHL in non-international armed conflicts. International Research Journal of Management Sociology & Humanities, 10(4). https://www.academia.edu/43354390_
Rahimi Roshan, H. (2016). The status of humanitarian law from the viewpoint of Imam Khomeini during the Sacred Defense. Islamic Revolution Research Journal, 6(18), 157–175. https://doi.org/10.22084/rjir.2016.1447 [in Persian]
Rahimi Roshan, H., & Jalalpour, H. (2020). The principles of humanitarian law in the political thought of Ayatollah Khamenei. Sublime Politics, 8(31), 175–200. [in Persian]. https://sm.psas.ir/article_243698.html
Roumi, F., & Kazemi, E. (2021). The role of proxy groups in the foreign policy strategy of the Islamic Republic of Iran. Global Politics, 9(35), 131–162. [in Persian]. https://interpolitics.guilan.ac.ir/article_4787.html
Sandoz, Y., Swinarski, C., & Zimmermann, B. (Eds.). (1987). Commentary on the additional protocols to the Geneva Conventions of 12 August 1949. International Committee of the Red Cross. https://www.legal-tools.org/doc/6d222c
Sardana, N., Shekoohi, S., Cornett, E. M., & Kaye, A. D. (2023). Qualitative and quantitative research methods. In A. D. Kaye & E. M. Cornett (Eds.), Substance use and addiction research (pp. 65–69). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-323-98814-8.00008-1
Talan, T. (2021). Meta-analytic and meta-thematic analysis of the digital storytelling method. Bartın University Journal of Faculty of Education, 10(1), 18–38. https://doi.org/10.14686/buefad.706231
Terry, G., Hayfield, N., Clarke, V., & Braun, V. (2017). Thematic analysis. In C. Willig & W. Stainton-Rogers (Eds.), The SAGE handbook of qualitative research in psychology (2nd ed., pp. 17–37). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781526405555.n2
Wolfrum, R., & Fleck, D. (2008). Enforcement of international humanitarian law. In D. Fleck (Ed.), The handbook of international humanitarian law (2nd ed., pp. 689–724). Oxford University Press. (Book page:) https://global.oup.com/academic/product/the-handbook-o
Yaghooti, M. M. (2011). Legal exceptions to the prohibition of the use of force in international law. Foreign Policy Quarterly, 25(4), 1113–1132. [in Persian]. http://fp.ipisjournals.ir/article_5831.html
نبوی,شهریار و مصباح کیا,امیر . (1404). تحلیل راهبرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگهای نیابتی با تأکید بر تضمین حقوق بشردوستانه. آیندهپژوهی دفاعی, 10(38), 123-159. doi: 10.22034/dfsr.2025.2050178.1877
MLA
نبوی,شهریار , و مصباح کیا,امیر . "تحلیل راهبرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگهای نیابتی با تأکید بر تضمین حقوق بشردوستانه", آیندهپژوهی دفاعی, 10, 38, 1404, 123-159. doi: 10.22034/dfsr.2025.2050178.1877
HARVARD
نبوی شهریار, مصباح کیا امیر. (1404). 'تحلیل راهبرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگهای نیابتی با تأکید بر تضمین حقوق بشردوستانه', آیندهپژوهی دفاعی, 10(38), pp. 123-159. doi: 10.22034/dfsr.2025.2050178.1877
CHICAGO
شهریار نبوی و امیر مصباح کیا, "تحلیل راهبرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگهای نیابتی با تأکید بر تضمین حقوق بشردوستانه," آیندهپژوهی دفاعی, 10 38 (1404): 123-159, doi: 10.22034/dfsr.2025.2050178.1877
VANCOUVER
نبوی شهریار, مصباح کیا امیر. تحلیل راهبرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگهای نیابتی با تأکید بر تضمین حقوق بشردوستانه. DFSR, 1404; 10(38): 123-159. doi: 10.22034/dfsr.2025.2050178.1877
