آینده‌پژوهی دفاعی

آینده‌پژوهی دفاعی

سناریوهای امنیتی محتمل جمهوری آذربایجان در رابطه با جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان
محمد صباحی 1
حمیدرضا نادی 2
1 دکترای مدیریت دفاعی، دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران
2 استادیار دانشگاه علوم و فنون فارابی، تهران، ایران
10.22034/dfsr.2024.2033714.1803
چکیده
هدف؛ هدف از انجام این تحقیق «تبیین سناریوهای امنیتی محتمل جمهوری آذربایجان در رابطه با ج. ا. ایران» است.
روش؛ پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش جزء پژوهش‌های اکتشافی آینده‌پژوهانه است. جامعه آماری از کارشناسان عالی، مدیران و مسئولین لشکری و کشوری و اساتید عضو هیئت‌علمی که دارای سابقه پژوهشی در حوزه آینده‌پژوهی و با مسائل کشورهای حوزه قفقاز آشنا هستند، به تعداد 30 نفر تعیین شد. داده‌های موردنیاز با پویش محیطی، مصاحبه با خبرگان و استفاده از پرسش‌نامه جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به شیوه آمیخته‌ است.
یافته‌ها؛ در این تحقیق تعداد 135 عامل کلیدی مؤثر و 575 پیشران ساخت آینده روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان شناسایی و پس از تجزیه‌وتحلیل و نظر خبرگی، به 17 عامل کلیدی و 21 عنوان پیشران تلخیص یافت.
نتیجه‌گیری؛ با رتبه‌بندی عوامل کلیدی و پیشران‌ها بر مبنای میزان اهمیت و عدم قطعیت و با توجه به نظر خبرگی، دو عدم قطعیت کلیدی انتخاب و با استفاده از ده عامل کلیدی و پیش‌ران برتر احصاء شده، سه سناریو «استقلال باکو در آینده و همگرایی با ایران، رقابت با ایران و تخاصم با ایران» به‌ترتیب با میزان درصد احتمال تحقق 73%، 71% و 45% تجسم و تحلیل شد

تازه های تحقیق

توصیه‌های کلیدی برای سیاست‌گذاران دفاعی:

  • تدوین نقشه راه و برنامه جامع اقدام برای منطقه آسیای میانه به‌ویژه زیر سیستم قفقاز جنوبی.
  • مدیریت تعارضات در نقاط تماس استراتژیک با ج. آذربایجان.
  • اجرای برنامه‌هایی برای تنظیم ترتیبات امنیتی با حضور کشورهای منطقه.
  • رصد دائم منطقه و همسایگان و تنظیم شاکله روابط بر اساس منافع ملی.
  • «گفتمان صلح فراگیر» هم‌زمان با توسعه بازدارندگی متکی بر مؤلفه‌های قدرت ملی.
  • استفاده از ظرفیت‌های کشور در مهار تهدیدات و هزینه‌دار کردن اقدامات ج. آذربایجان علیه ایران.
  • افزایش توان بازدارندگی و توسعه حضور مستشاری در نقاط تماس استراتژیک.
  • توسعه همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه ترکی - اسلامی و بین‌المللی.

کلیدواژه‌ها
آذربایجان
ایران
پیشران
سناریو امنیتی
عدم‌قطعیت

موضوعات

  • افشردی، محمدحسین، اکبری، حسین (1392)، تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی شیعه بر توسعه نفوذ انقلاب اسلامی، فصلنامه آفاق امنیت، شماره 20.
  • پژوهان‌فر و همکاران (1403)، سناریوهای امنیت اجتماعی در مناطق مرزی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان در افق 1414، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، دورة نهم، شمارة سی و دوم.
  • حسنوی، رضا و همکاران (1401)، شناسایی پیشران‌های مؤثر در آینده روابط امنیتی ایران و جمهوری آذربایجان با رویکرد آینده‌پژوهی، نشریه علمی آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، سال سوم، شماره دوم، 93-65.
  • حنا کاسو و رابرت گراسنر (۱۳۹۶)، «آینده‌پژوهی و تجزیه‌وتحلیل سناریو»، مترجمان محسن رستمی، آزاده کتبی و غلامرضا خجسته، انتشارات پشتیبان.
  • راه نجات، میترا و کبیری، حسن. (1397). واکاوی عوامل اقتصادی- امنیتی واگرایی روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان 2000 تا 2016، فصلنامه پژوهش‌های ‌راهبردی ‌سیاست‌. 7(25): 122-95.
  • رشیدی، احمد و ملکی، ماری (1398). منافع روسیه و بحران‌های منطقه قفقاز جنوبی. مجله سیاست و روابط بین‌الملل، دوره 3، شماره 5، تهران.
  • سلطانی، محسن (1394). بررسی نقش موقعیت جغرافیایی برونگان جمهوری خودمختار نخجوان در مناسبات ژئوپلیتیکی ایران و جمهوری آذربایجان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی، دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد.
  • شوارتز، پی‌تر (۱۳۹۰)، «هنر دورنگری برنامه‌ریزی برای آینده در دنیای با عدم قطعیت»، ترجمه عزیز علیزاده مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی، مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.
  • صباحی، محمد (1403)، رساله سناریوهای امنیتی محتمل جمهوری آذربایجان در رابطه با ج. ا. ایران، دافوس آجا، تهران.
  • عزتی، عزت‌الله (1387)، ژئوپلیتیک، انتشارات سمت، تهران.
  • فرهادی، علی و نصیرزاده، عزیز (1397)، سناریوهای جنگ محتمل علیه جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، سال سوم، شماره 8.
  • ماتس لیندگران، هانس باندهولد، طراحی سناریو؛ پیوند آینده و راهبرد، مترجم عبدالعزیز تاتاری (1390)، مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری، مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.
  • ملائی، مسعود (1400)، ج. آذربایجان، مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران.
  • میرحسینی، سید محسن و قیمی بشنو، فاطمه (1398). پیامد حضور اسرائیل در منطقه قفقاز جنوبی و تأثیر آن بر صلح منطقه. مقاله همایش بین‌المللی صلح و امنیت در قفقاز جنوبی.
  • نجفی سیار، رحمان و ابراهیمی، حامد (1400)، آثار و پیامدهای توافق‌نامه آتش‌بس بحران 2020 قره‌باغ بر امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران، فصل‌نامه روابط خارجی، سال 13، شماره 3.
  • نصیرزاده، عزیز و همکاران. (1400). سناریوهای راهبردی صحنه‌های جنگ آینده جمهوری اسلامی ایران در افق 1404، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی ارتش. 1(1): 82-53.
  • Afshardi, Mohammad Hossein, Akbari, Hossein (2012), The effect of Shiite geopolitical factors on the development of the influence of the Islamic Revolution, Afaq Sesat Quarterly, No. 20. [in Persian]
  • Aydin, Ulvyye & Azhgaliyeva, Dina (2019). Assessing Energy Security in the Caspian Region: The Geopolitical Implications for Europian Energy Strategy. ADBI Working Paper Series, 2(10). PP. 1-26.
  • Bajrektarevic, Anis & Pozega, Petra (2021). The Caspian Energy Plateau: Geoeconomic, Geopolitical and Legal essentials. SEER Journal for Labouré and Social Affairs in Eastern Europe,4(6). PP.123-142.
  • Bayramov, Agha (2021). Conflict, Cooperation or Competition in the Caspian Sea Region: A Critical Review of the New Great Game Paradigm. Caucasus Survey, 9(1). PP. 1-20.
  • Ben Aharon, Eldad, (2023), Between Geopolitics and Identity Struggle; Why Israel Took sides with Azerbaijan in the Nagorno- Karabakh Conflict, Available at: https:// www.ssoar. info/soar/handle/ document/85122
  • Davoodi, Taghi. (2016). "Political and Cultural Relations between Iran and Azerbaijan: A Review." International Journal of Humanities and Cultural Studies )IJHCS (ISSN 2356-5926 1.1, pp 1997-2004
  • Hasnawi, Reza et al. (2022), Identifying effective drivers in the future of security relations between Iran and the Republic of Azerbaijan with a future research approach, Islamic Revolution Future Research Scientific Journal, 3rd year, 2nd issue, pp. 65-93. [in Persian]
  • Hana Kaso and Robert Grossner (2016), "Future research and scenario analysis", translators Mohsen Rostami, Azadeh Katabi and Gholamreza Khojaste, Zashtasha Publications. [in Persian]
  • Emin, M and Fatih, M (2019), “Iranian Relations with Azerbaijan and Armenia: A Comparative Approach in the Case of Pragmatist Politics p,1
  • Ezzati, Ezzatole (1387), Geopolitics, Samt Publications, Tehran.
  • Farhadi, Ali and Nasirzadeh, Aziz (2017), Possible War Scenarios against the Islamic Republic of Iran, Defense Futures Quarterly, Year 3, Number 8. [in Persian]
  • Gaubinger, K. & Rabl, M. (2014). Structuring the Front End of Innovation. In Gassmann, O. Schweitzer. F. (eds.): Management of the Fuzzy Front End of Inno- vation. Cham: Springer, pp. 15-30.
  • Pejohanfar et al. (2024), social security scenarios in the border areas of the Islamic Republic of Iran and the Republic of Azerbaijan in the horizon of 1414, Defense Future Research Quarterly, 9th volume, 32nd issue. [in Persian]
  • Rahnajat, Mitra and Kabiri, Hassan. (2017). Analyzing the economic-security factors of the divergence of relations between the Islamic Republic of Iran and the Republic of Azerbaijan from 2000 to 2016, Strategic Policy Research Quarterly. 7(25): 122-95. [in Persian]
  • Rashidi, Ahmed and Maleki, Marie (2018). Russia's interests and crises in the South Caucasus region. Journal of Politics and International Relations, Volume 3, Number 5, Tehran. [in Persian]
  • Ratelle, Jean-François (2023), ―Azerbaijan, Armenia, and Nagorno-Karabagh: The Next Step”, https://www.cips-cepi.ca/2023/10/31/azerbaijan-armenia-and-nagorno- Karabagh-the-next-step
  • Soltani, Mohsen (2014). Investigating the role of the geographical location of Brongan Autonomous Republic of Nakhchivan in the geopolitical relations between Iran and the Republic of Azerbaijan. Master's Thesis of Political Geography, Faculty of Literature, Ferdowsi University of Mashhad. [in Persian]
  • Schwartz, Peter (2019), "Foresight art of planning for the future in a world with uncertainty", translated by Aziz Alizadeh, Defense Science and Technology Future Research Center, Defense Industries Educational and Research Institute. [in Persian]
  • Sabahi, Mohammad (1403), treatise on possible security scenarios of the Republic of Azerbaijan in relation to c. A. Iran, Dafoos Aja, Tehran. [in Persian]
  • Mats Lindgren, Hans Bandhold, scenario design; The link between the future and the strategy, translated by Abdul Aziz Tatari (2013), Science and Technology Future Research Center, Defense Industries Educational and Research Institute. [in Persian]
  • Melai, Masoud (2021), Vol. Azerbaijan, Center for Political and International Studies, Ministry of Foreign Affairs Publications, Tehran. [in Persian]
  • Mir Hosseini, Seyyed Mohsen and Qaimi Beshnu, Fatemeh (2018). The consequence of Israel's presence in the South Caucasus region and its effect on regional peace. Article of the International Conference on Peace and Security in the South Caucasus. [in Persian]
  • Najafi Siyar, Rahman and Ebrahimi, Hamed (2021), the effects and consequences of the 2020 Karabagh ceasefire agreement on the security and national interests of the Islamic Republic of Iran, Foreign Relations Quarterly, year 13, number 3. [in Persian]
  • Nasirzadeh, Aziz and colleagues. (2021). Strategic scenarios of future war scenes of the Islamic Republic of Iran in the horizon of 1404, Army Strategic Research Quarterly. 1(1): 82-53. [in Persian]
  • Obel, Paul (2021). Geopolitical Competition in Caspian Region about more than Gas and Oil, Eurasia. Daily Monitor Volume, 18(55). PP. 1-7.
  • Xona, Noureddin, (2014), “Mübariz Ibrahimov Qəhrəman Sairam– BƏYANAT”, Available at: http://oxu.az/society/21225, (Accessed on: 1/3/2016).
آینده‌پژوهی دفاعی
دوره 9، شماره 34
پاییز 1403
صفحه 59-86