آینده‌پژوهی دفاعی

آینده‌پژوهی دفاعی

ارائه مدل مفهومی منظومه تاب‌آوری هوشمند برای مدیریت تهدیدات ترکیبی ناشی از فناوری‌های نوظهور

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت دولتی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران،
2 استادیار مهندسی برق، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه سراوان، سراون، ایران،
10.22034/dfsr.2026.2095246.2052
چکیده
زمینه و هدف: گسترش فناوری‌های نوظهور (هوش مصنوعی، محاسبات کوانتومی، اینترنت اشیای صنعتی) تهدیدات ترکیبی سایبری، فیزیکی و شناختی پدید آورده و چارچوب‌های سنتی مدیریت امنیت و ریسک را ناکارآمد کرده است. هدف، ارائه مدلی مفهومی و بومی برای تاب‌آوری هوشمند ملی است؛ بازدارندگی در آن پیامد عملیاتی تاب‌آوری (بازدارندگی از طریق انکار) است، نه سازه‌ای مستقل و موازی با آن.
روش: پژوهش کیفی و توسعه مدل مفهومی است. مرور نظام‌مند ادبیات (۲۰۰۷ تا ۲۰۲۶) با گزارش‌دهی PRISMA 2020 انجام، منابع نهایی با تحلیل مضمون شش‌مرحله‌ای براون و کلارک کدگذاری و مدل با تحلیل چارچوب مفهومی جابرین ساخته شد. اعتبارسنجی تجربی خارج از دامنه است.
یافته‌ها: سه مضمون لایه‌های مدل مفهومی «منظومه تاب‌آوری هوشمند» (SRN) را شکل دادند: شناسایی و تحلیل تهدید؛ اجرا و مدیریت پاسخ یکپارچه که بازدارندگی سایبری و شناختی در آن عملیاتی می‌شود؛ تاب‌آوری و فرهنگ‌سازی. روابط میان لایه‌ها صریح و عامل «وزن‌دهی راهبردی-بومی» ضریبی اندازه‌پذیر (۱ تا ۳) در معادله ریسک تعریف شد. چهار گزاره آزمون‌پذیر ارائه شد.
نتیجه‌گیری: مدل با تلفیق ابعاد سایبری، فیزیکی و شناختی، ساختاری منسجم برای مدیریت تهدیدات ترکیبی ارائه می‌دهد و بازدارندگی را محصول جانبی وضعیت دفاعی تاب‌آور می‌داند. سهم مقاله مفهومی است و اعتبارسنجی میدانی (دلفی خبرگان، شبیه‌سازی سناریومحور، مقایسه با ISO 31000) لازم دارد.

تازه های تحقیق

توصیه‌های کلیدی برای سیاست‌گذاران دفاعی

o       استقرار مراکز عملیات امنیت ترکیبی (CSOC) برای همبسته‌سازی داده‌های سایبری، فیزیکی و شناختی در زیرساخت‌های حیاتی.

o       آزمون پایلوت شاخص «وزن‌دهی راهبردی-بومی» در ارزیابی ریسک ملی، افزون بر سنجه‌های مالی-عملیاتی.

o       استقرار معماری اعتماد صفر در سامانه‌های کنترل صنعتی (SCADA/ICS) و شبکه‌های IIoT.

o       برگزاری دوره‌ای رزمایش‌های ترکیبی با مشارکت هم‌زمان واحدهای سایبری، فیزیکی، رسانه‌ای و مدیریتی.

o       تقویت سامانه ملی مدیریت روایت و تاب‌آوری شناختی در برابر عملیات نفوذ ادراکی.

کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 31 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 14 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 23 آبان 1405
  • تاریخ انتشار 25 آبان 1405