نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی
نویسندگان
1
دانشیار ژئوپولیتیک، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2
دانشیار مدیریت راهبردی، دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران
3
کارشناسی ارشد ژئوپلیتیک، دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران
10.22034/dfsr.2026.2106677.2082
چکیده
هدف: شناسایی و تحلیل ساختاری پیشرانهای کلیدی ژئوپلیتیک نفت و گاز و تبیین نحوه اثرگذاری و تعاملات شبکهای آنها بر بازتولید یا فرسایش قدرت ملی ایران در پرتو تحولات منطقهای و بینالمللی.
روششناسی: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از حیث روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد آیندهپژوهی است. جامعه آماری شامل ۳۵ نفر از صاحبنظران و متخصصان حوزه ژئوپلیتیک و انرژی بود که به شیوه هدفمند انتخاب شدند. ابزار گردآوری دادهها شامل اسناد بالادستی و پرسشنامه ماتریس اثرات متقابل بر پایه نظرات پنل خبرگی ۱۱ نفره بود و جهت تجزیهوتحلیل دادهها و روابط متقابل مستقیم و غیرمستقیم 15پیشران نهایی، از نرمافزار میکمک استفاده شد.
یافتهها: تحلیل ساختاری نشان داد که سیستم ژئوپلیتیک انرژی ایران در وضعیتی ناپایدار قرار دارد؛ بهطوریکه پیشرانهای محرک ورودی نظیر «حضور نظامی بیگانگان»، «احداث خطوط لوله دورزننده» و «ریسکهای ترانزیتی تنگه هرمز»، کانونهای بحرانی و دووجهی سیستم شامل «شکست در تأسیس هاب انرژی»، «تکمشتری بودن صادرات» و «تضعیف توان بازدارندگی» را تشدید کردهاند. همچنین انزوای ترانزیتی و عقبماندگی در فناوریهای راهبردی نظیر LNG، خروجیهای نامطلوب این سیستم هستند.
نتایج: همافزایی تحدید فناورانه، انزوای زیرساختی و ناترازی گاز، منابع هیدروکربوری کشور را از یک اهرم اقتدارآفرین ژئواستراتژیک به پاشنه آشیل و کانون آسیبپذیری ژئواکونومیک بدل ساخته است؛ بنابراین، اعاده و تقویت قدرت ملی مستلزم گذار فوری از الگوی سنتی خامفروشی بهسوی مدیریت جریان، فعالسازی دیپلماسی انرژی و شبکهسازی ترانزیتی منطقهای است
تازه های تحقیق
توصیههای کلیدی برای سیاستگذاران دفاعی
o گذار از تهدید نظامی به انسداد فیزیکی تنگه هرمز به سمت ایجاد وابستگی متقابل زیرساختی انرژی با قدرتهای منطقهای و جهانی.
o تسریع در بهرهبرداری کامل از خط لوله گوره–جاسک جهت تمرکززدایی دفاعی از پاشنه آشیل جزیره خارگ.
o استقرار سامانههای بومی ضدریزپرنده و امنیت سایبری در سکوهای پارس جنوبی و مجتمعهای حیاتی انرژی.
o پیوند زدن امنیت ملی با احیای معاهدات صادرات گاز به همسایگان (پاکستان و عراق) جهت ایجاد کمربندهای امنیتی هیدروکربوری.
o خنثیسازی کریدورهای رقیب منطقهای از طریق فعالسازی فوری توافقات سوآپ نفت و گاز با روسیه و آسیای مرکزی در فلات ایران.
o توسعه ناوگان حفاظتی، پوشش بیمهای حاکمیتی و فریب الکترونیک ناوبری برای حفظ شریان صادرات دریایی نفت در شرایط تحریم.
o بهرهگیری از ظرفیتهای دفاعی–امنیتی پیمانهای بریکس و شانگهای جهت تنوعبخشی ساختاری به مقاصد خرید نفت خام ایران.
کلیدواژهها
موضوعات