آینده‌پژوهی دفاعی

آینده‌پژوهی دفاعی

تدوین سناریوهای ژئوپلیتیک روابط ایران و افغانستان در عصر طالبان

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان
حمیدرضا گلثومیان 1
یدالله کریمی پور 2
حسین ربیعی 3
افشین متقی دستنائی 2
1 دانشجوی جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 استاد جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
3 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/dfsr.2025.2058308.1898
چکیده
هدف: این پژوهش با رویکردی ترکیبی (کمی-کیفی) و با هدف تدوین سناریوهای ژئوپلیتیک روابط ایران و افغانستان در عصر طالبان انجام شد.
روش: داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان و پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری شدند. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای Micmac و Scenario Wizard استفاده گردید.
یافته‌ها: با شناسایی ۲۴ وضعیت احتمالی مرتبط با ۶ عامل کلیدی (مهاجرت، به رسمیت شناختن طالبان، تنش‌های مرزی، حقآبه رودخانه‌های مرزی، امنیت ترانزیت چابهار، و نقش قدرت‌های بزرگ)، بیش از ۴۵۱۰ سناریوی تلفیقی استخراج شد. نتایج نهایی نشان داد چهار سناریو با «سازگاری قوی» از جمله وضعیت بحرانی (۳۳.۳۳ درصد)، نیمه‌بحرانی (۲۸.۱۴ درصد)، ایستا (۲۸.۵۷ درصد)، و مطلوب (۲۳.۸۰ درصد) محتمل‌ترین مسیرهای آینده هستند.در سناریوی بحرانی، ترکیب عواملِ مهاجرت غیرقانونی، جنگ آب هیرمند، رقابت قدرت‌های خارجی، و ناامنی مرزی، افغانستان را به «سیاه‌چاله امنیتی» تبدیل می‌کند و ایران را با بحران‌های اجتماعی-اقتصادی مواجه می‌سازد. سناریوی ایستا، با حفظ «ثبات شکننده»، تنش‌هایی مانند اختلافات آبی و مرزی را عادی‌سازی می‌کند. در مقابل، سناریوی مطلوب، با تکیه بر دیپلماسی چندجانبه، به رسمیت شناختن مشروط طالبان، و اتصال چابهار به افغانستان، همگرایی منطقه‌ای را ممکن می‌داند.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهند که غلبه روندهای بحرانی، جایگاه راهبردی ایران به‌عنوان «دروازه آسیای میانه» را تضعیف و امنیت مرزها را به مخاطره می‌اندازد. با این حال، سناریوی مطلوب نشان میدهد که همکاری‌های اقتصادی-امنیتی و میانجیگری نهادهای بین‌المللی می‌تواند افغانستان را از میدان نبرد نیابتی به پُل ارتباطی تبدیل کند. این پژوهش بر ضرورت خروج از چرخه تنش و اولویت‌دهی به منافع بلندمدت تأکید دارد.

تازه های تحقیق

توصیه‌های کلیدی برای سیاست گذاران دفاعی:

  • تقویت همکاری‌های امنیتی مرزی با تمرکز بر مقابله با تروریسم و قاچاق
  • تقویت توان واکنش سریع نیروهای مسلح در مناطق مرزی برای مقابله با بحران‌های ناگهانی
  • تعامل سازنده با کشورهای همسایه
  • تامین منافع ملی در حوزه آب‌های مرزی به ویژه هیرمند و هریرود 

کلیدواژه‌ها
آینده‌پژوهی
ایران
طالبان
سناریو
افغانستان

موضوعات

  • پیشگاهی فرد، زهرا، رنجبر دستنایی، کرامت و کوشکی، محسن . (1398). رویکرد آینده‌پژوهانه به وضعیت ژئوپلیتیکی سواحل مکران رویکرد GBN. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، 9(35)، 135-145.( isc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1398.9.3.33.1)
  • حاج زرگرباشی، سید روح الله و شکری، مرتضی . (1401). ژئوپلیتیک در حال تغییر آسیای مرکزی و قفقاز؛ جایگاه ایران در آینده توازن منطقه‌ای. پژوهش های راهبردی سیاست، 11(41)، 123-144(DOI: https://doi.org/10.22054/qpss.2022.66267.2993)
  • خلیلی، محسن ؛ حیدری، جهانگیر ؛ یاری، منیر (1391). آینده پژوهی سیاست خارجی: کد/ ژنوم های ژئوپلیتیک ایران و همسایگان، فصلنامه مطالعات آینده پژوهی، پیاپی 3 (پاییز 1391). 78-31. (https://www.magiran.com/p1450349)
  • شیخ غفوری، هادی، ببری گنبد، سکینه، و دهشیار، حسین. (1399). تبیین چگونگی غیرامنیتی سازی روابط ایران و افغانستان (سال های 2000 تا 2019). مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، 2(4)، 25-49.( https://sid.ir/paper/398733/fa)
  • عیوضی، محمدرحیم. (1395). آینده‌پژوهی سیاسی. فصلنامه علمی راهبرد، 25(2). (https://www.share.sid.ir/paper/514370/fa?media=1)
  • لطفی، حیدر. (1394). تحلیل ژئوپلیتیکی روابط افغانستان و ایران؛ چالش ها و فرصت ها. پژوهشنامه خراسان بزرگ، 6(19 )، 57-75. (https://sid.ir/paper/512298/fa)
  • منتظران، جاوید، و قربانی، سعید. (1395). آینده پژوهی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در بستر تحولات ژئوپلتیکی، تمامیت ارضی و بحران های داخلی عراق. سیاست دفاعی،25(5)(پیاپی97)، 115-144. (1001.1.10255087.1395.25.97.4.1)
  • موسوی شهیدی، سید مهدی ، زارعی، بهادر ، پیشگاهی فرد، زهرا ، بدیعی ازنداهی، مرجان و واثق، محمود . (1400). تبیین نظری بسترها و زمینه ‏های روابط ژئوپلیتیک و ارائة مدل پیشنهادی. پژوهشهای جغرافیای انسانی، 53(3)، 811-832. (22059/JHGR.2020.290878.1008024)
  • میرحسینی، فرشته و عیوضی، محمدرحیم . (1398). سناریوهای پیش روی آینده جایگاه ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران در نظام قدرت منطقه‌ای غرب آسیا در افق 1410. مطالعات راهبردی بسیج، 22(83): 143-169. (https://share.sid.ir/paper/404134/fa?media=1)
  • یوسفی خرایم، محمد ، یوسفی، اشکان ، قاسمی، حاکم و درویشی سه تلانی، فرهاد . (1400). ارایه چارچوب تحلیل موضوعات ژئوپلتیک دفاعی مبتنی بر آینده‌نگاری راهبردی. آینده‌پژوهی دفاعی، 6(20)، 115-136 (DOI: 22034/DFSR.2021.128981.1396)
  • ماه گل، شعبان ، زارعی، غفار و روان بد، امین . (1403). چالش ها و فرصت های سیاست خارجی ایران در قبال افعانستان (مطالعه موردی: حکومت طالبان). فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، 14(54)، 50-68. (doi: 22034/jgeoq.2024.283837.3043).
  • کریمی فرد، حسین . (1400). تبیین سیاست خارجی ایران در قبال طالبان (1996-2021). مطالعات خاورمیانه، 28(3)، 41-60. (DOR: 1001.1.15601986.1400.28.3.3.6)
  • داودی، مائده ، کیانی، داود و برزگر، کیهان . (1402). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال تحولات افغانستان؛ مورد مطالعه : ظهور مجدد طالبان. مطالعات سیاسی جهان اسلام، 12(1)، 129 (doi: 30479/psiw.2023.17844.3153)
  • شفیعی، نوذر . (1402). از همکاری تا رقابت: تحلیلی بر روابط ایران و طالبان. رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی، 14(4)، 35 (doi: 48308/piaj.2023.232091.1430)
  • سرلک، بهمن و آدمی، علی . (1403). تحلیل مقایسه‌ای الگوی رقابت و همکاری ایران و افغانستان در دوران دولت وحدت ملی و طالبان. فصلنامه روابط خارجی، 16(4)، 59-88 (doi: 22034/fr.2025.480085.1582)
  • علوی، سید مجتبی و حق پناه، جعفر . (1403). نقش ایران در مدیریت بحران سیاسی افغانستان تحت حاکمیت طالبان. فصلنامه غرب آسیا، 2(1)، 119-146 (DOI: 22034/WASJ.2024.436476.1037)
  • مژده، وحید. (1400). افغانستان و پنج سال سلطه طالبان، تهران: نشر نی.
  • روح‌زنده، جمیله. (1384). گذری بر تاریخ روابط سیاسی ایران و افغانستان (از اوایل قاجاریه تا ظهور پدیده طالبان) و دیگر حوادث و بحران‌های ناشی از آن، تهران: نشر صبحدم
  • شعبانی، مهدی. ولی‌وند زمانی، حسین. مرادیان، محسن و ریاضی، وحید . (1403). قضاوت استراتژیک کلاوزویتس در برابر قضاوت پیشینی ترکیبی کانت: یک مطالعۀ پدیدارشناسی.علوم و فنون نظامی20(70)، 5-44. doi: 22034/qjmst.2024.2038644.2095
  • نصیرپور، غلامرضا. جمالی، احمدمهدی و ولی‌پوری گودرزی، امین . (1403). شناسایی مولفه‌ها و شاخص‌های امکان سنجی ایجاد فرماندهی موشکی در ارتش جمهوری اسلامی ایران.فصلنامه مطالعات جنگ،6(23)، 1-28. doi: 22034/qjws.2024.2041856.1243
  • Yousefi Kharayem, M., Yousefi, A., Ghassemi, H., & Darvishi Sehtelani, F. (2021). A framework for analyzing defensive geopolitical issues based on strategic foresight. Defense Futures Research, 6(20), 115–136. ]In persian[ https://doi.org/10.22034/DFSR.2021.128981.1396
  • Johnson, T. H., DuPee, M., & Shaaker, W. (2017). Taliban narratives: The use and power of stories in the Afghanistan conflict. Oxford University Press.URL: https://global.oup.com/academic/product/taliban-narratives-9780190691503
  • Karimi Fard, H. (2021). Explaining Iran's foreign policy toward the Taliban (1996–2021). Middle East Studies, 28(3), 41–60. ]In persian[.https://doi.org/20.1001.1.15601986.1400.28.3.3.6
  • Khalili, M., Heidari, J., & Yari, M. (2012). Futures studies of foreign policy: The geopolitical code/genome of Iran and its neighbors. Futures Studies Quarterly, 3(3), 31–78. ]In persian[ https://www.magiran.com/p1450349
  • Krampe, F., Smith, E. S., & Hamidi, M. D. (2021). Security implications of climate development in conflict-affected states: implications of local-level effects of rural hydropower development on farmers in Herat. Political Geography, 90, 102454. DOI: 1016/j.polgeo.2021.102454
  • Lambach, D. (2023). Space, scale, and global politics: Towards a critical approach to space in international relations. Review of International Studies, 48(2), 282-300.‏ DOI: 1017/S026021052200057X
  • Landesz, T. (2023). Future of Geopolitics. Future Intelligence, 29.‏ DOI: 1016/j.polgeo.2021.102464
  • Lawson, F. H., & Legrenzi, M. (2024). Iran’s Troubled Relations with Afghanistan and Tajikistan: A Compound Alignment Dilemma. The International Spectator, 59(2), 127-146.‏ DOI: 1080/03932729.2024.2307524
  • Lotfi, H. (2015). A geopolitical analysis of Afghanistan-Iran relations: Challenges and opportunities. Khorasan-e Bozorg Research Journal, 6(19), 57–75. ]In persian[ https://sid.ir/paper/512298/fa
  • Mahgol, S., Zarei, G., & Ravanbad, A. (2024). Challenges and opportunities of Iran's foreign policy toward Afghanistan (Case study: Taliban rule). Quarterly Journal of Geography (Regional Planning), 14(54), 50–68. ]In persian[ https://doi.org/10.22034/jgeoq.2024.283837.3043
  • Malkasian, C. (2021). The American war in Afghanistan: A history. Oxford University Press. URL:https://global.oup.com/academic/product/the-american-war-in-afghanistan-9780197550756
  • Manchanda, N., & Turner, O. (2024). From frontier-making to world-making: The enduring power of frontiers in South Asia. Political Geography, 113, 103133. DOI: 1016/j.polgeo.2024.103133
  • Mirhosseini, F., & Eivazi, M. R. (2019). Scenarios for the future geopolitical position of the Islamic Republic of Iran in the regional power system of West Asia by 2031. Basij Strategic Studies, 22(83), 143–169. ]In persian[ https://share.sid.ir/paper/404134/fa?media=1
  • Montazeran, J., & Ghorbani, S. (2016). Futures studies of Iran's national security in the context of geopolitical developments, territorial integrity, and internal crises in Iraq. Defense Policy Journal, 25(5), 115–144. ]In persian[ https://doi.org/20.1001.1.10255087.1395.25.97.4.1
  • M. Shahidi, S. M., Zarei, B., Pishgahifard, Z., Badi’i Azandahi, M., & Vasegh, M. (2021). Theoretical explanation of the foundations of geopolitical relations and presenting a proposed model. Human Geography Research, 53(3), 811–832. ]In Persian [https://doi.org/10.22059/JHGR.2020.290878.1008024
  • Mozhdeh, V. (2021). Afghanistan and five years of Taliban rule. Nashr-e Ney. ]In persian[
  • Nasirpour, G., Jamali, A., & Valipouri Goodarzi, A. (2024). Identifying components and indicators for feasibility of establishing missile command in the Islamic Republic of Iran Army .Journal of War Studies, 6 (23), 1-28. ]In persian[ https://doi.org/10.22034/qjws.2024.2041856.1243
  • Palle, A. (2021). Bringing geopolitics to energy transition research. Energy Research & Social Science, 81, 102233.‏ DOI: 1016/j.erss.2021.102233
  • Pishgahifard, Z., Ranjbar Dastnaei, K., & Kushki, M. (2019). A futuristic approach to the geopolitical situation of Makran coasts: The GBN approach. Quarterly Journal of Geography (Regional Planning), 9(35), 135–145. ]In persian[ https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1398.9.3.33.1
  • Rashid, A. (2022). Taliban: The power of militant Islam in Afghanistan and beyond. Yale University Press. URL:https://yalebooks.yale.edu/book/9780300269781/taliban/
  • Ruhzendeh, J. (2005). A review of the history of political relations between Iran and Afghanistan (from the early Qajar period to the rise of the Taliban) and other resulting crises. Nashr-e Sobhdem. ]In persian[.
  • Ruttig, T. (2021). Have the Taliban changed. Combating Terrorism Center Sentinel, 14(3), 1-15. URL: https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2021/03/CTCSentinel-Vol14Iss3.pdf
  • Sakhi, N. (2023). Regional Security Complexity and Multilateral Diplomacy: A case study of Afghanistan and its Regional Neighbors (China, Pakistan, Iran, Turkmenistan, Uzbekistan and Tajikistan). International Journal of Security Studies & Practice, 3(1). DOI: 59052/ijssap.v3i1.33
  • Sarlak, B., & Adami, A. (2024). A comparative analysis of Iran and Afghanistan's patterns of competition and cooperation during the National Unity Government and Taliban eras. Foreign Relations Quarterly, 16(4), 59–88. ]In persian[ https://doi.org/10.22034/fr.2025.480085.1582
  • Shabani, M., Valivand Zamani, H., Moradian, M., & Riazi, V. (2024). Clausewitz's strategic judgment versus Kant's synthetic a priori judgment: A phenomenological study. Military Sciences and Techniques, 20 (70), 5-44. ]In persian[ https://doi.org/10.22034/qjmst.2024.2038644.2095
  • Shafiei, N. (2023). From cooperation to competition: An analysis of Iran-Taliban relations. Political and International Approaches, 14(4), 35. ]In persian[ https://doi.org/10.48308/piaj.2023.232091.1430
  • Sheikh Ghafouri, H., Babri Gonbad, S., & Dehshiar, H. (2020). Explaining the process of desecuritization in Iran-Afghanistan relations (2000–2019). Fundamental and Applied Studies of the Islamic World, 2(4), 25–49. ]In persian[ https://sid.ir/paper/398733/fa
  • Simandan, D. (2023). Geographies of the Future. Oxford Bibliographies. Available at: https://www. oxfordbibliographies. com/display/document/obo-9780199874002/obo-9780199874002-0257. xml.‏URL: https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199874002/obo-9780199874002-0257.xml
  • Squire, R. (2024). Critical Geopolitics. In The Encyclopedia of Human Geography (pp. 1-9). Cham: Springer International Publishing.‏ ‏ DOI: 1007/978-3-031-27961
  • Stenersen, A. (2010). The Taliban insurgency in Afghanistan-organization, leadership and worldview. URL: https://www.researchgate.net/publication/267860269_The_Taliban_Insurgency_in_Afghanistan_-_Organization_Leadership_and_Worldview
  • Tulga, A. Y. (2022). Constructivism, Identity, and Discourse in Terrorism. Journal of Politics and Policy, 4(2), 1-22.‏ DOI: 33774/jotapp.4.2.375
  • Wang, Q., Ren, F., & Li, R. (2024). Geopolitics and energy security: a comprehensive exploration of evolution, collaborations, and future directions. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1-26.‏ DOI: 1057/s41599-024-02685-6
  • Whitlock, C. (2021). The Afghanistan papers: A secret history of the war. Simon and Schuster.URL: https://www.simonandschuster.com/books/The-Afghanistan-Papers/Craig-Whitlock/9781982159042